Son günlerde zihnimi meşgul eden bir mesele var. Amerika’da Abdul El-Sayed’in Michigan’dan ABD Senatosuna seçilmesi, Zohran Mamdani’nin New York’ta belediye başkanlığına gelmesi ve Sadiq Khan’ın Londra’da üçüncü kez aynı göreve seçilmesi, uzun zamandır üzerinde düşündüğüm bir soruyu yeniden gündemime taşıdı. Müslüman kimliğiyle Batı dünyasının önemli siyasal makamlarına gelen bu isimlerin başarıları, dünyanın farklı coğrafyalarında yaşayan Müslümanlar arasında bir sevinç ve umut uyandırıyor. Ben de bu gelişmeleri ilgiyle takip ediyorum. Ancak bu sevincin hemen ardından zihnimi kurcalayan başka bir mesele ortaya çıkıyor: Müslümanların azınlıkta olduğu ülkelerde yaşanan bu siyasi gelişmeler karşısında duyduğumuz umudu, kendi coğrafyamızda Müslüman kimliği ile iktidara gelen yöneticilere bakarken neden hissedemiyoruz?
Bu sorunun üzerinde biraz durmak gerekiyor. Zira birbirinden farklı siyasi geleneklere sahip Amerika ve İngiltere’de Müslüman bir siyasetçinin seçim kazanması, o toplumların Müslümanlara yönelik bütün önyargılarını ortadan kaldırmıyor. İslam karşıtlığının, göçmenlere yönelik ayrımcı yaklaşımların ve özellikle Filistin meselesinde kendisini gösteren siyasal çelişkilerin varlığını biliyoruz. Buna rağmen söz konusu isimlerin seçim başarıları, Müslüman kimliğine sahip insanların toplumun farklı kesimlerinden destek görebildiğini ortaya koyuyor. Üstelik bu destek, yalnızca dinî aidiyetin oluşturduğu bir yakınlıkla da açıklanamaz. Seçmenlerin gündelik hayatlarına dokunan meselelerde ortaya konulan siyasi vaatlerin ve çözüm arayışlarının da belirleyici olduğunu görüyoruz.
Kimlikten İktidara Uzanan Mesafe
Burada dikkatimi çeken hususlardan biri, Müslüman kimliğinin farklı siyasal coğrafyalarda kazandığı anlamdır. Batı’da Müslüman bir siyasetçinin seçilmesi, kimi zaman toplumsal önyargıların ve yerleşmiş dışlayıcı tutumların aşılması bakımından önem taşıyor. Böyle bir başarı, o toplumlarda yaşayan Müslümanların siyasal hayata katılımı konusunda geleceğe daha umutla bakmalarına imkân veriyor. Ancak kendi coğrafyamızda aynı kimliğin siyasal iktidarla kurduğu ilişkiyi düşündüğümüzde çok daha karmaşık bir manzarayla karşılaşıyoruz.
Müslümanlığın toplumsal hayatın önemli unsurlarından biri olduğu ülkelerde dinî aidiyet, uzun zamandır siyasetin de başlıca referansları arasında yer alıyor. Özellikle dinî kimliklerini öne çıkararak iktidara gelen yöneticiler, toplumun inanç dünyasıyla kurdukları yakınlığı siyasal meşruiyetlerinin bir parçası hâline getiriyorlar. Başlangıçta geniş kitlelerde karşılık bulan bu yakınlık, zaman içerisinde iktidarın uygulamalarını sorgulamayı güçleştiren bir aidiyete de dönüşebiliyor. Siyasetçinin şahsında temsil edildiği düşünülen dinî değerler, zamanla onun siyasi tercihlerini ve hatta hatalarını savunmanın gerekçesi hâline gelebiliyor.
Böyle bir ortamda yöneticinin icraatlarını eleştirmek, kimi zaman onun temsil ettiğini ileri sürdüğü kimliğe yönelik bir itiraz gibi algılanıyor. Siyasi tercihlerin doğruluğu veya yanlışlığı üzerinde tartışmak güçleşirken sadakat ve aidiyet daha belirleyici hâle geliyor. İşte bu noktada dinî kimliğin siyasal iktidarla kurduğu ilişkinin yeniden sorgulanması gerektiğini düşünüyorum.
“Müslümanlık” Siyasetten Ne Bekler?
Aslında burada cevabını aradığım soru oldukça basit: Müslüman bir yöneticiden ne bekliyoruz? Onun bizimle aynı inancı paylaşması, kendisini Müslüman olarak tanımlaması yahut konuşmalarında dinî kavramlara sıkça başvurması, iyi bir yönetimin varlığına hükmetmemiz için yeterli olabilir mi?
Müslümanlık tarihinin ve düşünce geleneğinin üzerinde ısrarla durduğu adalet, emanet, ehliyet ve kul hakkı gibi kavramları hatırladığımızda bu sorunun cevabı daha da önem kazanıyor. Çünkü bu kavramların her biri, yöneticinin kimliğinden ziyade davranışlarını ve taşıdığı sorumluluğu ilgilendiriyor. Bir yöneticinin adil olduğunu söyleyebilmemiz için onun kendisini nasıl tanımladığına bakmak yeterli olsaydı, tarih boyunca Müslüman toplumlarda yaşanan siyasi ve toplumsal adaletsizlikleri açıklamakta güçlük çekerdik.
Üstelik bu mesele yalnızca yöneticileri ilgilendirmiyor. Yönetilenlerin siyasal iktidardan beklentileri de aynı ölçüde önemli. Dinî kimliğine yakınlık duyduğu bir siyasetçinin hatalarını görmezden gelen, onun uygulamalarını eleştirmekten kaçınan yahut eleştirenleri dinî aidiyet üzerinden yargılayan bir toplumsal anlayış, zamanla siyasal iktidarın denetlenmesini de güçleştiriyor. Böylece yöneticinin sorumluluğuyla toplumun beklentileri arasında giderek büyüyen bir mesafe ortaya çıkıyor.
Oysa adaletin ve hakkaniyetin en fazla ihtiyaç duyulduğu yer, siyasi gücün kullanıldığı alanlardır. Müslüman kimliğini öne çıkaran bir yöneticinin farklı inançlara mensup insanlara veya uygulamalarına itiraz edenlere karşı takındığı tavır, onun yönetim anlayışı hakkında çok şey söyler. Kendisine yakın olanların haklarını korumak çoğu zaman kolaydır. Asıl mesele, kendisine karşı çıkanların hakları söz konusu olduğunda da aynı hassasiyeti gösterip adalet çizgisinde kalabilmektir.
Umudun Coğrafyası
Batı’da Müslüman bir siyasetçinin seçim kazanmasını heyecanla karşılamamızın sebepleri üzerinde düşünürken kendi coğrafyamızdaki siyasal tecrübelerimizi de hesaba katmak zorundayız. Çünkü bir tarafta Müslüman kimliğinin siyasete katılımın önünde engel oluşturabildiği bir ortamda kazanılmış başarıya seviniyoruz. Diğer tarafta ise aynı kimliğin siyasi iktidara meşruiyet kazandırmak amacıyla yoğun biçimde kullanıldığı toplumların karşı karşıya kaldığı sorunları görüyoruz.
Burada elbette bütün Müslüman yöneticileri aynı değerlendirmeye tabi tutmak mümkün hatta doğru değildir. Her ülkenin siyasi şartları, tarihsel tecrübeleri ve toplumsal yapısı farklıdır. Ancak bu farklılıklar, dinî kimlik ile siyasal iktidar arasındaki ilişkinin doğurduğu sorunları göz ardı etmemizi de gerektirmiyor. Bilakis Müslüman kimliğinin siyasal alanda kazandığı farklı anlamlar, aynı inanç dünyasına mensup toplumların birbirinden ne kadar farklı yönetim tecrübeleri yaşayabildiğini gösteriyor.
Meseleyi biraz da buradan okumak gerektiğini düşünüyorum. New York’ta, Londra’da yahut Michigan’da bir Müslümanın seçim kazanması bizi sevindiriyor. Onun önüne çıkarılabilecek dinî ve kültürel engelleri aşmış olmasını önemsiyoruz. Peki, aynı duyarlılığı kendi coğrafyamızda yaşayan farklı inançlara, mezheplere ve düşüncelere mensup insanların siyasal ve toplumsal hakları söz konusu olduğunda gösterebiliyor muyuz? Batı toplumlarından beklediğimiz çoğulculuğu ve eşit yurttaşlık anlayışını kendi toplumlarımız için de aynı kararlılıkla savunabiliyor muyuz?
Bu soruların üzerinde durmadan, Batı’daki Müslüman siyasetçilerin başarılarını yalnızca dinî bir gurur meselesi olarak ele almak eksik geliyor. Zira onların seçim başarıları kadar, bizim bu başarılara yüklediğimiz anlam da sorgulanmayı hak ediyor.
Sonuç olarak, zihnimi meşgul eden mesele yine başlangıçtaki soruya dönüyor. Müslümanların azınlıkta olduğu coğrafyalarda bir Müslümanın siyasal başarı elde etmesi, bizde geleceğe dair bir umut uyandırırken Müslüman coğrafyalarda, “Müslüman kimliği” üzerinden iktidara gelen yöneticilerin varlığı neden aynı duyguyu doğurmuyor?
Belki de bu soruya cevap ararken dinin siyasal alandaki görünürlüğünden ziyade, o görünürlüğün toplumsal hayata nasıl yansıdığına bakmalıyız. Çünkü bir yöneticinin Müslüman olduğunu bilmekle onun yönetiminde adaleti, hakkaniyeti ve güveni hissedebilmek arasında önemli bir mesafe bulunuyor. Ve galiba bugün Çağdaş Müslüman Coğrafyalarında yaşanan hayal kırıklıklarının bir kısmı, yıllardır kapanmasını beklediğimiz bu mesafeden kaynaklanıyor.